Museum voor Modern Realisme MORE belicht een serie tekeningen die Jan van Herwijnen ruim een eeuw geleden gemaakt heeft. ‘Tekenen uit Mededogen’ is de titel. Het gaat om portretten van zijn hand van mensen uit een psychiatrische inrichting. Het project heeft tot het eigen herstel van de kunstenaar geleid en destijds bijgedragen aan de emancipatie van de psychiatrie.
De Kunstenaar
Jan van Herwijnen (1889 -1965) was een kunstenaar uit Amsterdam, een autodidact met een figuratieve stijl. Als persoon was hij typisch een gevoelsmens en psychisch kwetsbaar. Door een moeilijke jeugd was hij wat hij noemde ‘gewond’ geraakt en hij schilderde “uit geestelijk zelfbehoud”. Zo kon hij zijn gevoelens kwijt en anders zou hij helemaal doordraaien. Toch was het niet te voorkomen dat hij in 1918 een zenuwinzinking kreeg. “Ik was uit elkaar gevlogen” verwoordt hij in zijn steevast directe taalgebruik. Voor een periode van tien dagen wordt hij opgenomen in Paviljoen 3, de psychiatrische afdeling van het Wilhelmina Gasthuis.
Project
Zodra hij nog maar net hersteld en weer “op poten” is, voelt hij de behoefte om mede-psychiatrische patiënten te gaan tekenen.”Dat moet ik doen, een dwang waar ik niet onderuit kan“. Hij krijgt van artsen toestemming kreeg om de patiënten van het Willem Artnzhuis in Utrecht te tekenen. Het project van negen maanden, waarbij hij regelmatig heen en weer reist, wordt een hele bevalling. Van Herwijnen beschrijft het proces als volgt: “Je moet niet tegen ze praten, maar wel een zooitje liefde vanuit je donder op ze sodemieteren. Ik werk als een razende. In een uur moet zo’n tekening er op staan. Daarna kun je me wel uitwringen”.
Herstel
Na het tekenen van de psychiatrische patiënten is Van Herwijnen uitgeput (“uitgewoond”) maar ook heeft hij voor zijn gevoel de periode van gekte achter zich gelaten. Je kunt van psychisch herstel spreken. Tijdens het artistiek proces heeft hij niet alleen zijn eigen ervaringen kunnen verwerken en zijn voormalige medepatiënten aandacht gegeven. Tevens heeft hij met het resultaat een monument voor hen opgericht. Zo heeft hij de psychiatrie letterlijk een gezicht gegeven. In zijn tekeningen toont Van Herwijnen respect en empathie voor mensen die met het stigma ‘krankzinnig’ aan het zicht van de samenleving zijn onttrokken. Je ziet hier geen stereotypen afgebeeld, maar door het leven getekende individuen.
Stijl
Eerder in de kunstgeschiedenis is in een psychiatrische inrichting geschilderd door Theodor Gericault (1791 – 1824). De serie van tien portretten vervaardigde de Fransman mogelijk in het kader van zijn eigen herstel. Vincent van Gogh (1853– 1890) heeft slechts twee keer een medepatient geportretteerd omdat hij voornamelijk op landschappen gericht was. Wel heeft Van Gogh’s expressieve werk Van Herwijnen’s benadering duidelijk beinvloed.
De stijl van Van Herwijnen kun je gestileerd realisme noemen. Met grote monotone vlakken, stevige vormen en duidelijke contourlijnen zet hij de mensen trefzeker met zwart krijt en grijstonen op papier. Deze sterke vormgeving is kenmerkend voor de Bergense School waar hij toe gerekend wordt. Het zou kunnen dat de persoon niet langer dan een uur geposeerd heeft, maar je kunt zien dat er veel langer aan gewerkt is. De modellen staan op ware grootte en van top tot teen op het vlak. De levensechte figuren zouden zo vanaf het vergeelde papier uit de lijst kunnen stappen. Hun uitdrukkingen en houdingen zijn trefzeker weergegeven en aan de hand van de lichaamstaal valt de psychische gesteldheid van de afgebeelde persoon af te lezen. Ze dragen dikke kledij, sobere uniformen van het instituut. Bij het bekijken is dit grote formaat – gemiddeld 100 x 180 cm – imposant en maakt een gang langs de hele serie van 32 werken een indrukwekkende ervaring.
Waardering
De tekeningen, voor het eerst geëxposeerd in 1920 in Amsterdam, worden door kunstcritici zeer positief ontvangen en overrompelend genoemd. Een aantal stelt dat het tijd is om psychiatrische patiënten anders te gaan bekijken. Een recensent schrijft: “Van Herwijnen klaagt de samenleving aan, die deze ellende duldt en die er schuld aan heeft. De tijd is rijp voor meer begrip en een meer humane houding ten opzichte van geesteszieken”. Je kunt concluderen dat zijn werk destijds heeft bijgedragen aan ontstigmatisering van de psychiatrie. Ook anno 2021 zet het je aan het denken en roept vragen op over de grens van ‘normaal’ en ‘gek’, en wie er nu gek is.
Catalogus
De serie wordt niet alleen beschouwd als een doorbraak in Van Herwijnens oeuvre maar is ook een hoogtepunt in de Nederlandse Tekenkunst. In het buitenland staat deze bekend als de ‘Insanity Drawings’. Museum MORE heeft helaas door de corona-lockdown de expositie in Gorssel eerder gesloten. Wel er is een mooi uitgegeven catalogus beschikbaar.
Jan van Herwijnen, Tekenen uit Mededogen. ISBN 9789462584488.W Books 2021
Copyright afbeeldingen : Stichting Jan van Herwijnen
www.janvanherwijnenstichting.nl
