Wanneer laat je zien wat je werkelijk denkt en voelt, en wanneer houd je iets voor jezelf? Tijdens het ideeAteljee onderzochten we de spanning tussen jezelf laten zien en jezelf beschermen. Beide kunnen waardevol zijn. Jezelf laten zien kan zorgen voor verbinding en het gevoel dat je werkelijk wordt gezien. Jezelf beschermen kan nodig zijn om je grenzen te bewaken en niet alles met iedereen te hoeven delen.

Maar beide kanten kunnen ook doorschieten. Wie zich voortdurend aanpast, kan zichzelf kwijtraken. Wie alles zegt wat hij denkt of voelt, kan anderen juist van zich afstoten.

Alleen tussen andere mensen

Eenzaamheid betekent niet alleen dat je weinig mensen om je heen hebt. Je kunt collega’s, vrienden of kennissen hebben en je toch eenzaam voelen.

“Als je jezelf niet kan laten zien, geeft dat eenzaamheid. Je kunt wel collega’s hebben, maar als je jezelf niet kunt laten zien ben je alleen in je bestaan.”

Je kunt dan wel deel uitmaken van een groep, maar tegelijkertijd het gevoel hebben dat de mensen in die groep niet weten wie je werkelijk bent. De acceptatie die je krijgt, voelt daardoor niet helemaal als acceptatie van jou.

Andersom kan juist de angst voor eenzaamheid ertoe leiden dat je jezelf meer gaat aanpassen. Iemand vertelde dat wanneer je je uit eenzaamheid vastklampt aan een groep, je daardoor juist minder jezelf kunt worden. Dan ben je wel samen, maar kun je je nog steeds alleen voelen.

Daar tegenover stond een andere ervaring: je kunt ook alleen komen te staan doordat je trouw blijft aan je eigen overtuigingen. Dat hoeft niet altijd als eenzaamheid te voelen.

“Als je daar echt achter kunt staan, hoeft dat niet eenzaam te voelen.”

Een deelnemer had dit ervaren bij een vaarclub, waar hij sterk van mening verschilde met andere leden over klimaatverandering. Het verschil van mening kon hem buiten de groep plaatsen, maar trouw blijven aan wat hij zelf dacht gaf tegelijkertijd stevigheid.

Afwijzing is niet altijd verlies

Daarmee kwam een opvallende gedachte naar voren: afwijzing kan soms ook iets opleveren.

Als je jezelf laat zien en vervolgens merkt dat je ergens niet past, doet dat misschien pijn. Maar het geeft ook informatie.

“Als je verstoten wordt weet je: dit past niet.”

Iemand ging nog een stap verder:

“Soms is verstoten worden meer contact met jezelf.”

Je hoeft afwijzing dus niet alleen te zien als bewijs dat er iets mis met je is. Het kan ook duidelijk maken welke mensen, groepen of situaties wel en niet bij je passen.

Jezelf zijn is niet hetzelfde als alles zeggen

Al snel bleek dat jezelf laten zien gemakkelijk verkeerd begrepen kan worden. Authentiek zijn betekent niet dat iedere gedachte onmiddellijk uitgesproken moet worden.

“Je hoeft ook niet te zeggen dat je een jurk lelijk vindt. Je hoeft niet kwetsend te zijn.”

Een deelnemer vertelde over een stiefbroer die erg direct kan zijn. Zelf zou hij die botheid niet willen overnemen. Tegelijkertijd ziet hij er ook iets waardevols in. Zijn stiefbroer benoemt soms de olifant in de kamer. Waar anderen uit beleefdheid zwijgen, zegt hij bijvoorbeeld tegen zijn vader:

“Dit heb je al duizend keer verteld.”

Dat kan onaangenaam zijn, maar het kan ook de lucht klaren.

Daarmee ontstond een belangrijk onderscheid: jezelf zijn is iets anders dan jezelf laten gelden. Je kunt bijvoorbeeld boos zijn en die boosheid erkennen, zonder hem meteen op de ander af te reageren.

Eerlijkheid betekent dus niet: ik zeg alles wat in mij opkomt. Het betekent eerder dat je contact houdt met wat je werkelijk denkt en voelt en vervolgens bewust kiest wat je daarmee doet.

Het gaat ook om hoe je iets zegt

Een deelnemer dacht dat een groot deel van de spanning tussen jezelf uitspreken en jezelf beschermen verdwijnt wanneer je aandacht besteedt aan de manier waarop je iets zegt.

Als voorbeeld kwam een gevoelig maatschappelijk onderwerp voorbij. Zeggen dat je je zorgen maakt over de gevolgen van migratie voor culturele waarden is iets anders dan vijandig zeggen dat mensen het land uit moeten. Achter beide uitspraken kan een zorg of angst zitten, maar de manier waarop die wordt geuit maakt veel uit voor wat er tussen mensen gebeurt.

Voor een deelnemer was het belangrijk om een mening überhaupt te kunnen uitspreken:

“Ik heb het gevoel dat ik er niet bij hoor als ik niet mijn mening kan uiten.”

Maar ook daarin kun je doorschieten. Wie vooral bezig is zichzelf te laten gelden, kan uiteindelijk juist andere mensen buitensluiten.

Verbinding zonder het eens te hoeven worden

Een andere deelnemer zocht verbinding niet zozeer in het verdedigen van zijn eigen standpunt, maar juist in het proberen te overstijgen ervan.

“In plaats van mijn standpunt te verdedigen probeer ik te begrijpen waarom een ander anders denkt.”

Dat betekent niet dat je je eigen mening opgeeft. Je probeert nieuwsgierig te worden naar wat er achter de mening van de ander zit. Daarvoor is volgens hem innerlijke groei nodig: kunnen verdragen dat een ander anders naar de werkelijkheid kijkt.

Respect kun je bovendien niet afdwingen:

“Je kan niet zeggen: en nu ga je respect voor mij hebben.”

Een deelnemer vertelde dat hij juist meer verbondenheid ervaart sinds hij eerlijker probeert te zijn over wat hij denkt, voelt en vindt. Tegelijkertijd is daar iets anders bij gekomen: vaker kunnen zeggen dat hij het niet weet.

“Ik heb die en die standpunten gehoord, maar echt weten doe ik het niet.”

In plaats van alleen te onderzoeken of zijn standpunt klopt, probeert hij ook te kijken naar de angst of behoefte die achter een overtuiging kan zitten.

Jezelf laten zien kan je dichter bij jezelf brengen

Een interessante vraag was wat er eerst komt: moet je eerst stevig in jezelf staan voordat je jezelf kunt laten zien?

Een deelnemer zei:

“Om jezelf te tonen moet je eerst zelfliefde hebben: ik mag vinden en voelen wat ik voel.”

Maar iemand die zichzelf als pleaser herkende, had ook de omgekeerde beweging ervaren. Juist door steeds een klein beetje eerlijker te vertellen wat je vindt en voelt, kun je ontdekken wie je bent.

Daarbij komen oude angsten naar boven:

“Wat als die ander mij afwijst?”

In de praktijk bleek die gevreesde afwijzing meestal niet te komen. En wanneer het een keer wél gebeurde, ontstond een andere ontdekking: ook dat was te overleven.

Authenticiteit hoeft dus niet het eindpunt te zijn van een proces waarin je eerst helemaal moet ontdekken wie je bent. Door jezelf beetje bij beetje te laten zien, kun je juist ontdekken wie je bent.

Dat kan heel praktisch zijn. Een deelnemer merkte bijvoorbeeld dat hij snel levensvragen stelt. Hij heeft geleerd zich daarin enigszins aan te passen, maar realiseerde zich ook:

“Voor een deel is het gewoon wat ik interessant vind.”

Meer jezelf worden betekent dan niet dat je nooit meer rekening houdt met anderen. Het betekent dat je leert onderscheiden: wat wil ik aanpassen omdat dat goed is voor het contact, en wat hoort zo wezenlijk bij mij dat ik het niet voortdurend wil verbergen?

Ook je zwakke kanten mogen zichtbaar zijn

Bij sollicitaties en dates proberen mensen vaak vooral hun goede kanten te laten zien. De groep vroeg zich af waarom dat eigenlijk zo vanzelfsprekend is.

Wat gebeurt er wanneer je ook durft te laten merken dat je iets niet weet, ergens niet goed in bent of fouten maakt?

Kwetsbaarheid kan ontspanning geven. Je hoeft niet voortdurend aan een beeld te voldoen.

Een deelnemer vertelde dat hij vroeger graag wilde laten zien hoe goed en slim hij was. Later ging hij juist de andere kant op en moest hij oppassen zichzelf niet kleiner te maken dan hij was.

“Nu heb ik er gewoon maling aan en zeg ik net zo makkelijk dat ik twee linkerhanden heb als dat ik twee studies heb gedaan.”

Daar zit een andere vorm van vrijheid in: je sterke én zwakke kanten mogen naast elkaar bestaan.

Tegelijkertijd werd ook hier de andere kant benoemd. Niet iedere omgeving is veilig. Mensen kunnen kwetsbaarheid tegen je gebruiken. En bij mensen die sterk bezig zijn zichzelf met anderen te vergelijken, kan openheid over je sterke of zwakke kanten anders terechtkomen dan je bedoelt.

Jezelf beschermen blijft daarom waardevol.

Een steviger basis voor contact

Aan het einde kwam de groep terug bij de vraag waarom jezelf laten zien eigenlijk belangrijk is.

De beloning zit misschien niet in de garantie dat anderen je accepteren. Die garantie bestaat niet. De winst is dat wat je zegt en doet steeds meer aansluit bij wie je werkelijk bent.

“De beloning van authentiek zijn is dat je spreekt en doet vanuit wie je bent.”

Daardoor krijgt ook het contact met anderen een steviger basis. Je hoeft minder een bepaalde versie van jezelf in stand te houden.

De kunst lijkt niet te zijn om altijd open te zijn of jezelf altijd te beschermen. Het gaat erom dat je beide bewegingen kunt maken: genoeg bescherming om goed voor jezelf te zorgen, en genoeg openheid om werkelijk gekend te kunnen worden.

Misschien zit de belangrijkste vraag daarom niet in “Hoe zorg ik dat anderen mij accepteren?”, maar in:

Hoe kan ik mezelf laten zien zonder mezelf te verliezen — en mezelf beschermen zonder mezelf te verbergen?