Herstel is minder een kwestie van leren wat te doen, en meer van ontwikkelen hoe te zijn in een onzekere wereld.
Samenvatting (Abstract)
Bij Ervaringswijzer leren mensen in herstel workshops te ontwikkelen en te geven over alledaagse vraagstukken en manieren om daar wijs mee om te gaan. Daartoe worden methodes ingezet om de existentiële kennis zichtbaar te maken die mensen hebben opgedaan in het omgaan met psychische kwetsbaarheid en ontwrichtende ervaringen. In dit artikel wordt beschreven hoe deze werkwijze eruitziet en hoe dit deelnemers kan ondersteunen in hun herstel.
Eerder werd dit onderzocht aan de hand van het Berlijnse model van wijsheid, waarin wijsheid wordt opgevat als het vermogen om om te gaan met onzekerheid (Baltes & Staudinger, 2000), en de balansgedachte uit het werk van Sternberg (2007), die richting geeft aan hoe mensen in onzekere situaties wijs kunnen handelen. In dit artikel wordt beschreven dat polaritymanagement kan worden gezien als een meer praktische en toegankelijke aanpak.
Deze aanpak gaat over het bewegen tussen tegenstellingen, zoals grenzen aangeven en verbinding houden of aangaan en vermijden. Dit doen mensen in hun dagelijks leven vaak onbewust. Door wekelijks met polaritymanagement te werken, worden deelnemers zich bewuster van deze bewegingen en leren zij dat wijs handelen niet gaat om kiezen voor óf het een óf het ander, maar om het kunnen bewegen tussen beide polen. Dit vermogen om met spanning en onzekerheid om te gaan draagt bij aan herstel, doordat mensen flexibeler worden in hun denken, voelen en handelen.
Inleiding (Aanleiding en Context)
Mijn eigen reis begon na ontwrichtende ervaringen in mijn kindertijd. Het voelde alsof ik wakker werd uit een toneelstuk waarin ik eerst volledig opging: wat voor anderen vanzelfsprekend leek, was voor mij vreemd en betekenisloos geworden. Tegelijk kreeg ik weinig houvast mee in hoe om te gaan met gevoelens, relaties en het leven zelf. Dit leidde tot een langdurig onderzoek naar de vraag hoe je dan wél kunt leven. Mijn pad bracht mij eerst bij de psychologie en later meer specifiek bij het thema wijsheid. Vanuit mijn werk als ervaringsdeskundig onderzoeker kreeg ik de mogelijkheid om deze zoektocht samen met andere ervaringsdeskundigen voort te zetten. Dit artikel is een voorlopig verslag van die gezamenlijke verkenning.
Dit artikel is gebaseerd op praktijkonderzoek binnen Ervaringswijzer, een herstelinitiatief van SCIP (Samenwerkende Co-creatieve Initiatieven en Projecten) dat verbonden is aan De Regenboog Groep in Amsterdam. SCIP bestaat uit projecten die door cliënten zelf zijn opgezet en ontwikkeld. De Regenboog Groep richt zich op mensen in kwetsbare posities in de samenleving. Binnen deze bredere context richt Ervaringswijzer zich op herstel. Door mee te doen aan de projecten kunnen deelnemers vaardigheden ontwikkelen en blijven inzetten, waardoor zij weer actief kunnen deelnemen aan de samenleving. Deelnemers leren dit door samen workshops te maken over onderwerpen die voortkomen uit hun dagelijkse leven. Verderop in dit artikel worden uitspraken van deelnemers getoond die hieraan meedoen. De gepresenteerde citaten illustreren hoe wijsheid zich in de praktijk manifesteert door het toepassen van polaritymanagement.
Ervaringswijzer bouwt voort op eerdere cliëntgestuurde onderzoeksprojecten waarin ervaringskennis rond psychische kwetsbaarheid systematisch werd verzameld en geanalyseerd. Binnen het onderzoeksproject Cliënten Kiezen met Wijsheid, uitgevoerd in samenwerking met de Universiteit Utrecht, werd onderzocht hoe wijsheid zichtbaar kan worden in ervaringskennis van mensen met psychische kwetsbaarheid (Ervaringswijzer, z.d.-a).
Theoretisch kader: Wijsheid als onzekerheidsmanagement
Binnen dit praktijkonderzoek is in een experimentele opzet het zogenoemde Berlijnse model van wijsheid toegepast. Dit model bestaat uit criteria waarmee uitspraken beoordeeld kunnen worden op wijsheid, zoals het kunnen relativeren en rekening houden met context (Baltes & Staudinger, 2000). Dit onderzoek werd begeleid door Brugman, die is gepromoveerd op het onderwerp wijsheid. Volgens hem zijn niet alle criteria even onderscheidend voor wijsheid en liggen de overige statistisch zo dicht bij elkaar dat ze samengevat kunnen worden als één kern: het vermogen om om te gaan met onzekerheid (Brugman, 2000; 2006; Ervaringswijzer, z.d.-b). Het model van Baltes lijkt daarmee vooral te zeggen wat wijsheid is. Volgens Brugman kan wijsheid daarmee worden opgevat als onzekerheidsmanagement.
In het omgaan met die onzekerheid kun je vuistregels bedenken. De theorie van Sternberg biedt daarvoor een perspectief. Hij beschrijft wijsheid als het afwegen van intrapersoonlijke, interpersoonlijke en extrapersoonlijke belangen, en van korte en lange termijn, in situaties waarin niet duidelijk is wat de beste keuze is (Sternberg, 2007). Die afweging kan ertoe leiden dat iemand probeert de situatie te veranderen, zichzelf aanpast aan de situatie, of ervoor kiest om de situatie te verlaten. Wijsheid betekent dan dat je niet alleen kijkt naar wat goed is voor jezelf, maar ook voor anderen en de bredere context.
Beslissingen in het leven zijn zelden zeker. Je weet niet van tevoren wat de beste keuze is. Ook achteraf blijft vaak onduidelijk of een andere keuze tot een betere uitkomst zou hebben geleid. Mensen moeten dus handelen in onzekerheid.
In het onderzoek naar wijsheid komt steeds terug dat wijze mensen hun keuzes zien als voorlopig. Ze blijven openstaan voor nieuwe informatie en zijn bereid om bij te sturen (Brugman, 2006). Ze erkennen dat er meerdere perspectieven zijn en dat waarden kunnen botsen.
Dit betekent dat wijsheid niet zit in het vinden van het juiste antwoord, maar in het kunnen omgaan met het feit dat er geen eenduidig antwoord is.
Van abstracte theorie naar Polaritymanagement
Hoewel deze benadering inhoudelijk goed aansluit bij de praktijk van herstel, bleek zij in het werken met vrijwilligers minder gemakkelijk toepasbaar. De verschillende belangen en afwegingen uit Sternbergs model zijn theoretisch waardevol, maar voor deelnemers vaak abstract. Polaritymanagement bleek toegankelijker en eenvoudiger werkbaar. Het uitgangspunt dat een situatie meestal twee kanten heeft, die allebei waarden én schaduwzijden bevatten, werd snel herkend door deelnemers. In dit artikel wordt bepleit dat polaritymanagement een praktische en toegankelijke manier is om levenskennis zichtbaar te maken en ervaringswijsheid te ontwikkelen in het omgaan met alledaagse uitdagingen.
De theorie van Sternberg blijft binnen Ervaringswijzer belangrijk als bredere visie op wijs handelen. Zijn model is goed toepasbaar als reflectiekader bij concrete levenssituaties waarin verschillende belangen, relaties en handelingsmogelijkheden tegen elkaar moeten worden afgewogen. Denk bijvoorbeeld aan een situatie waarin je ziet dat plagen binnen een groep dreigt over te gaan in pesten. Sternbergs model helpt dan om vanuit meerdere perspectieven naar zo’n situatie te kijken: wat betekent dit voor jezelf, voor de betrokken persoon, voor de groep en voor de sociale veiligheid?
Binnen Ervaringswijzer bleek deze brede benadering in de praktijk echter minder geschikt als directe werkvorm. De workshops zijn nadrukkelijk niet bedoeld als hulpverlening rond persoonlijke problematiek. In plaats daarvan worden persoonlijke ervaringen met behulp van polaritymanagement opgetild naar een beschouwend en algemener niveau. Daarbij wordt ingezoomd op een specifiek aspect van een situatie. In het voorbeeld van plagen dat dreigt over te gaan in pesten, kan bijvoorbeeld worden ingezoomd op de polariteit tussen speelsheid en veiligheid. Door die spanning centraal te stellen ontstaat meer afstand tot de persoonlijke casus and verschuift de aandacht naar bredere menselijke patronen en principes. De situatie wordt daardoor minder persoonlijk en beter gezamenlijk onderzoekbaar.
De bredere visie van Sternberg blijft echter aanwezig in de ordening van thema’s. Daarom zijn de workshops op de website onderverdeeld in vier rubrieken:
• ‘In mij’ – intrapersoonlijke spanningen
• ‘Tussen ons’ – interpersoonlijke spanningen
• ‘Om ons heen’ – maatschappelijke of extrapersoonlijke spanningen
• ‘Wat doe je?’ – het aanpassen van jezelf, de situatie veranderen of weggaan
Het begrip polariteit is uitgewerkt door Johnson (1996), die laat zien dat veel levensvraagstukken geen problemen zijn die definitief opgelost kunnen worden, maar spanningen die voortdurend aandacht en afstemming vragen.
Veel situaties die deelnemers beschrijven zijn goed te begrijpen als polariteiten: spanningen tussen twee polen die elkaar nodig hebben, maar ook met elkaar botsen.
In tegenstelling tot een puzzel, waarvoor één juiste oplossing bestaat, vragen polariteiten voortdurende afstemming. Zoals bij in- en uitademen zijn beide kanten noodzakelijk, maar ontstaat er spanning wanneer iemand te lang aan één pool vasthoudt.
In de workshops onderzoeken deelnemers bijvoorbeeld polariteiten als:
• grenzen aangeven ↔ verbinding houden
• aangaan ↔ vermijden
• jezelf zijn ↔ aanpassen
• controle ↔ loslaten
Beide polen hebben voordelen én risico’s. Problemen ontstaan vaak wanneer iemand doorschiet naar één kant. Wijsheid betekent dan niet dat één pool gekozen moet worden, maar dat iemand leert bewegen tussen beide kanten, signalen van disbalans leert herkennen en flexibel leert schakelen afhankelijk van de situatie.
Voor herstelprocessen is dit van bijzonder belang. Door persoonlijke ervaringen te vertalen naar algemene menselijke spanningen ontstaat meer afstand tot het eigen probleem. Deelnemers ervaren daardoor minder druk om een definitieve oplossing te vinden en ontwikkelen meer ruimte om met spanning, onzekerheid en tegenstrijdige behoeften om te gaan.
De methodiek in actie: Werkwijze van Ervaringswijzer
De insteek van de workshops van Ervaringswijzer is (zelf)onderzoek.
Deze werkwijze is niet vanzelf ontstaan, maar het resultaat van een verschuiving in aanpak. In eerdere fasen van Ervaringswijzer lag de nadruk op kennisoverdracht. Workshops waren gebaseerd op bestaande literatuur en methodieken, waarbij deelnemers teksten en opdrachten kregen aangereikt. In de praktijk bleek deze meer top-down benadering weinig betrokkenheid op te roepen. Thema’s sloten niet altijd aan bij de leefwereld van deelnemers en de aanpak activeerde hun eigen denk- en oordeelsvermogen onvoldoende.
Geïnspireerd door inzichten uit de onderwijskunde, zoals de ‘SuperCourses’-benadering van Bain (2021), is de werkwijze verschoven naar leren vanuit vragen die leven bij deelnemers zelf. Hierdoor ontstaat een organisch proces waarin deelnemers gemotiveerd zijn om samen ervaringen te onderzoeken en inzichten te ontwikkelen. Met behulp van polaritymanagement worden deze ervaringen verbonden aan bredere menselijke spanningen, waardoor een onderzoekende in plaats van therapeutische benadering ontstaat.
Doordat de workshops niet strak van tevoren zijn vastgelegd, ontstaat meer ruimte voor creativiteit, zijpaden en onderwerpen die op dat moment relevant zijn. Polaritymanagement functioneert daarbij wel als hulpmiddel om gesprekken te ordenen, zonder het proces volledig vast te leggen. De open structuur nodigt deelnemers uit actief mee te denken, ervaringen te delen en gezamenlijk betekenis te ontwikkelen. Vrijwilligers ervaren deze werkwijze als gelijkwaardiger en meer verbonden met hun dagelijkse leven. Het werken aan concrete workshops biedt deelnemers structuur en richting. En door iets te maken voor anderen ontstaat een actieve, oplossingsgerichte houding.
In een wekelijkse cyclus werken deelnemers in verschillende groepen samen aan het ontwikkelen van deze workshops. In de redactionele groep op maandag wordt een vraagstuk gekozen en afgebakend op basis van persoonlijke ervaringen. In de onderzoeksgroep op dinsdag wordt vervolgens een voorlopige visie ontwikkeld op het omgaan met deze kwestie. In de trainersgroep op woensdag wordt deze visie vertaald naar werkvormen, zoals opstellingen, rollenspelen en oefeningen die het lichamelijke en relationele aspect aanspreken. Door situaties concreet te oefenen, ontstaat vaak nieuwe wijsheid en worden onderliggende spanningen beter voelbaar en zichtbaar. Wanneer deelnemers bijvoorbeeld oefenen met het omgaan met een boze buurman of ervaren hoe het is als iemand hen aanspreekt vanuit een ouder- of kindpositie, helpt dit om minder vanuit abstract denken en meer vanuit directe ervaring te begrijpen wat er speelt. Hierdoor kunnen deelnemers hun inzichten later beter verwoorden en overbrengen.
De woensdaggroep heeft daarnaast een belangrijke functie als oefenplek voor trainersvaardigheden. Door samen situaties te oefenen krijgen deelnemers feedback op hun houding, stemgebruik en manier van communiceren, bijvoorbeeld door aanwijzingen als: “sta wat meer rechtop” of “spreek wat luider”.
Deze voorbereidingen komen samen in het ideeAteljee, waarin de in de onderzoeksgroep ontwikkelde visie met behulp van polaritymanagement wordt besproken met bezoekers van buitenaf. In deze bijeenkomsten worden de werkvormen bewust beperkt gehouden, omdat uitgebreide oefeningen voor nieuwe bezoekers vaak een te grote stap zijn. Wel worden soms kleine opdrachten gebruikt om deelnemers actief te laten reflecteren op hun eigen ervaringen. Bezoekers worden uitgenodigd hun ervaringen en inzichten te delen. Op die manier wordt de bestaande visie getoetst en aangevuld met nieuwe ervaringen en inzichten.
Ervaringskennis in de praktijk: De vijf polariteiten
Van elke workshop wordt een verslag gemaakt en gepubliceerd op de website onder het kopje ‘thema’s’. Daarbij gaat het niet alleen om verslaglegging, maar ook om het zichtbaar maken van impliciete ervaringskennis. De existentiële kennis die mensen opdoen in het omgaan met psychische kwetsbaarheid en ontwrichtende ervaringen is vaak moeilijk direct in woorden uit te drukken. Juist daarom is het belangrijk om gesprekken, oefeningen en uitspraken vast te leggen en terug te lezen. Door verslagen te maken kunnen onderliggende patronen, terugkerende thema’s en werkzame principes geleidelijk zichtbaar worden.
De verslagen kunnen vervolgens niet alleen waardevol zijn voor deelnemers zelf, maar ook voor onderzoekers, ervaringsdeskundigen, trainers, onderwijsontwikkelaars, herstelinitiatieven and beleidsmakers die willen begrijpen welke processen herstel en existentiële groei ondersteunen. Verslagen worden ondergebracht in bredere categorieën en na verloop van tijd gegroepeerd wanneer thema’s inhoudelijk op elkaar lijken. Op deze manier groeit de kennis organisch van onderop, op basis van herhaalde ervaringen en gedeelde inzichten.
De onderstaande voorbeelden illustreren hoe workshops via polaritymanagement kunnen leiden tot nieuwe ervaringskennis en handelingsperspectieven:
Grenzen aangeven ↔ verbinding houden
“Geef zo snel mogelijk je grenzen aan, anders krijg je wrokgevoelens.”
“Ik zeg wat ik op mijn hart heb, maar wel vriendelijk.”
“De kunst is om grenzen aan te geven, zonder het contact te verbreken.”
“Soms lijkt aanpassen aardig, maar uiteindelijk raak je jezelf kwijt én wordt het contact onecht.”
Hier zie je hoe deelnemers zoeken naar balans. Te weinig grenzen leidt tot frustratie. Te harde grenzen kunnen het contact beschadigen. Wijsheid zit hier niet in het kiezen voor één kant, maar in het voortdurend afstemmen tussen beide.
Aangaan ↔ vermijden
“Als je iets aangaat, ben je er vaak sneller vanaf.”
“Vermijden helpt soms om jezelf te beschermen, maar je moet oppassen dat het niet je wereld kleiner maakt.”
“Je hoeft niet alles meteen aan te gaan. Soms moet je eerst stevigheid opbouwen.”
“De kunst is voelen wanneer vermijden je helpt, en wanneer het je gevangen houdt.”
Hier wordt zichtbaar dat beide kanten een functie hebben. Vermijden kan tijdelijk veiligheid geven, terwijl aangaan groei en opluchting mogelijk maakt. Wijsheid ontstaat in het leren herkennen wanneer het tijd is om naar de andere pool te bewegen.
Zorgen voor de ander ↔ zorgen voor jezelf
“Je moet je broeders en zusters steunen.”
“Het gaat om een bewuste keuze.”
“Als je alleen maar geeft, raak je uitgeput en kun je er uiteindelijk ook niet meer voor de ander zijn.”
“Goed zorgen voor jezelf kan óók een manier zijn om beter voor anderen beschikbaar te blijven.”
Hier wordt zichtbaar hoe mensen zoeken naar een balans tussen geven en begrenzen. Wijsheid ontstaat wanneer iemand ziet dat beide kanten belangrijk zijn en dat elke keuze tijdelijk is.
Aanpassen ↔ jezelf zijn
“Ik paste me zo aan, dat ik mijn eigen behoeftes vergat.”
“Ik had niet geleerd dat mijn gevoelens er mochten zijn.”
“Nu zie ik: ik was niet het probleem.”
“Je krijgt een krachtigere uitstraling naarmate je meer jezelf wordt.”
Hier zie je hoe herstel samenhangt met het terugvinden van jezelf, zonder de verbinding met anderen te verliezen.
Positief denken ↔ eerlijk voelen
“Waarom is het erg om jezelf voor de gek te houden als het helpt?”
“Je hoeft je negatieve gevoelens niet weg te drukken.”
“Erkennen dat je chagrijnig bent, geeft al ruimte.”
“Positief denken werkt pas echt als het niet betekent dat je jezelf verlaat.”
Hier wordt zichtbaar dat beide kanten iets te bieden hebben. Wijsheid zit in het kunnen verdragen en hanteren van die spanning.
Polaritymanagement als maatschappelijke en academische heuristiek
In al deze voorbeelden zie je hetzelfde patroon:
• er zijn meerdere kanten
• beide kanten hebben waarde
• er is geen definitieve oplossing
• mensen zoeken naar een manier om hiermee om te gaan
Dit sluit direct aan bij de kern van wijsheid als onzekerheidsmanagement (Baltes & Staudinger, 2000; Brugman, 2000). Mensen weten het niet zeker, maar handelen toch. Ze blijven open voor bijstelling en houden meerdere perspectieven tegelijk vast. De theoretische modellen van wijsheid, zoals het Berlijnse model en de theorie van Sternberg, beschrijven belangrijke kenmerken van wijs handelen. Tegelijk zijn deze modellen voor veel mensen abstract. Polaritymanagement biedt hiervan een praktische vertaling.
In plaats van abstracte criteria, biedt het concrete vragen:
• Welke twee kanten spelen hier?
• Wat is waardevol aan beide?
• Wanneer schiet ik door?
• Wat vraagt deze situatie nu?
Deze vragen helpen om:
• meerdere perspectieven tegelijk vast te houden
• belangen af te wegen
• keuzes te zien als tijdelijk
Daarmee functioneert polaritymanagement als een vuistregel die helpt om met onzekerheid om te gaan.
Polaritymanagement blijkt niet alleen relevant voor persoonlijke vraagstukken, maar ook voor maatschappelijke polarisatie. In de workshop Heel blijven in een verdeelde wereld onderzochten deelnemers hoe zij hun menselijkheid kunnen bewaren in een samenleving waarin tegenstellingen steeds scherper lijken te worden. Uitspraken daarin waren:
“Je hoeft niet altijd een mening te hebben.”
“Soms is ‘ik weet het niet’ eerlijker.”
“Ik probeer mijn emoties wel te voelen, maar er niet in te verdwijnen.”
“Compassie helpt. Voor mezelf én voor de ander.”
“Misschien gaat het niet om kiezen tussen voor of tegen. Maar om trouw blijven aan je eigen kompas.”
In deze workshop werd zichtbaar hoe polaritymanagement kan helpen om polarisatie te verminderen. Polarisatie ontstaat vaak wanneer mensen zich volledig identificeren met één kant van een tegenstelling en de andere kant als fout of bedreigend gaan zien. Polaritymanagement nodigt juist uit om spanning te verdragen, nieuwsgierig te blijven en de onderliggende behoeften van beide kanten te onderzoeken. Deze houding sluit aan bij wat Galef (2021) de ‘scout mindset’ noemt: een onderzoekende houding waarin iemand niet primair probeert gelijk te krijgen of de eigen positie te verdedigen, maar nieuwsgierig blijft naar wat werkelijk waar is en bereid is eerdere aannames bij te stellen.
Zoals een deelnemer zei: “Het gaat niet alleen om wat je vindt, maar ook om hoe je reageert.”
Deze benadering sluit aan bij het werk van Brughmans (2013, 2016) over paradoxaal denken en het benutten van spanning als creatieve kracht. Tegenstellingen hoeven niet opgelost te worden door één kant te kiezen, maar kunnen juist productief worden gemaakt door ze met elkaar in dialoog te brengen. Daarmee biedt polaritymanagement niet alleen een hulpmiddel voor persoonlijk herstel, maar ook een mogelijke benadering voor maatschappelijke polarisatie.
De diepere betekenis voor herstel en existentiële groei
Herstel betekent in de praktijk vaak dat mensen leren omgaan met spanningen en onzekerheid.
Van persoonlijk lijden naar algemene principes
Bij Ervaringswijzer vertrekken we vanuit persoonlijke ervaringen, maar waken we ervoor dat dit therapie wordt. Door gebruik te maken van polaritymanagement wordt een individuele kwestie direct opgetild naar een algemeen niveau.
Dit heeft een de-stigmatiserend effect: deelnemers zien dat hun probleem niet voortkomt uit een persoonlijke tekortkoming, maar uit een universele menselijke spanning tussen twee polen (bijvoorbeeld aanpassen versus jezelf blijven). Hierdoor verschuift de ervaring van ‘er is iets mis met mij’ naar ‘dit is een herkenbaar menselijk vraagstuk’. Tegelijk vergroot dit het gevoel van regie. De deelnemer verschuift van ‘slachtoffer van omstandigheden’ naar iemand die actief met principes kan werken. Door algemene wetmatigheden te herkennen en toe te passen, ontstaat meer autonomie en handelingsruimte.
Polaritymanagement als toegankelijke oefenplek
In de cultuur wordt vaak één kant van een polariteit benadrukt, zoals open of gesloten zijn. Polaritymanagement maakt zichtbaar dat elke pool ook nadelen heeft, en dat de tegenpool eveneens waarde bevat.
Door regelmatig verschillende thema’s te onderzoeken, ontwikkelen deelnemers een middenpositie. Ze raken minder gevangen in uitersten en leren navigeren tussen de voor- en nadelen van beide kanten. Dit vergroot de mentale flexibiliteit en helpt om beter met spanning om te gaan.
Workshops als leeromgeving
De workshops laten zien dat wanneer mensen hun ervaringen delen:
• ze verschillende perspectieven horen
• ze hun eigen situatie beter begrijpen
• ze meer ruimte ervaren om te kiezen
Door polariteiten te herkennen, ontstaat er taal voor wat er gebeurt. Mensen zien dat hun worsteling geen persoonlijk falen is, maar een menselijke spanning. Door persoonlijke ervaringen te vertalen naar algemene polariteiten, verschuift de focus van individueel probleem naar gedeelde menselijke dynamiek. Dit helpt deelnemers om afstand te nemen van hun situatie en deze te benaderen als iets waar ze actief mee kunnen omgaan.
Een aanvullende beweging die hierin zichtbaar wordt, is die van deelnemer naar mede-onderzoeker. Door persoonlijke ervaringen op een algemener niveau te onderzoeken, leren deelnemers hun eigen situatie te benaderen met een onderzoekende blik, als het ware als ‘antropoloog in de eigen cultuur’. In plaats van uitsluitend te zoeken naar erkenning voor hun persoonlijke ervaring, onderzoeken zij de sociale context en de impliciete regels die daarin spelen. Hierdoor wordt stigmatisering niet alleen ervaren als persoonlijk onrecht, maar ook begrepen als een reactie van een sociaal systeem op afwijkend gedrag. Vanuit deze metapositie ontstaat ruimte om te experimenteren met ander gedrag en om opnieuw aansluiting te zoeken.
Wat deelnemers leren: transformatie in plaats van trucjes
Deelnemers beschrijven hun ontwikkeling vaak niet als het aanleren van losse vaardigheden, maar als een verandering in houding en zelfverhouding. Een deelnemer omschrijft dit als een vorm van impliciet leren: “Je pikt dingen op zonder dat je het doorhebt. Je leert anders naar dingen kijken en ermee omgaan.” Een ander zegt: “Ik voel me sterker geworden door hier te zijn. Dat je ineens dingen durft te zeggen.”
Veel uitspraken wijzen op een ontwikkeling van meer zelfcompassie, relationele vaardigheden en psychologische flexibiliteit. “Ik heb meer compassie gekregen. Normaal ben ik heel hard voor mezelf.” Tegelijk ervaren deelnemers de groep als een veilige en gelijkwaardige oefenplek: “Je kan hier echt jezelf zijn en weten dat je niet veroordeeld wordt.” Een ander verwoordt het als volgt: “Je oefent hier de buitenwereld. Deze groep levelt op gelijkwaardigheid. Het is samen en niet top-down.”
Door die diversiteit aan ervaringen leren deelnemers bovendien relativeren en bredere perspectieven ontwikkelen. Veel deelnemers geven aan dat zij hun eigenwaarde minder gaan verbinden aan maatschappelijk succes: “In de maatschappij gaat het altijd over wat je kan, maar dat is niet wat je bent als mens. Hier leer je in contact te komen met je waarde zonder externe factoren.” De workshops functioneren daarmee als een veilige oefenplek voor het leven zelf, waarin deelnemers geleidelijk nieuwe handelingsmogelijkheden ontwikkelen.
Ontwrichting, vervreemding en nieuwe waarden
Ingrijpende ervaringen kunnen niet alleen iemands leven ontregelen, maar ook het vanzelfsprekende vertrouwen in de wereld aantasten. In de traumatheorie wordt dit beschreven als het doorbreken van basisaannames: het idee dat de wereld rechtvaardig en in zekere mate veilig is (Janoff-Bulman, 1992). Wanneer zulke vanzelfsprekendheden wegvallen, kunnen maatschappelijke doelen zoals presteren, status en vooruitgang vreemd of betekenisloos gaan voelen. Een deelnemer van Ervaringswijzer verwoordt dit als volgt: “Doordat dingen die voor anderen vanzelfsprekend waren dat niet voor jou waren, zie je patronen die anderen niet zien.”
Deze uitspraak wijst op een verschuiving in perspectief die vaker wordt beschreven in de literatuur over ontwrichting en betekenisgeving. Zo stelt Vervaeke (2021) dat juist mensen die buiten de vanzelfsprekendheid van de dominante cultuur vallen soms een scherper zicht ontwikkelen op de impliciete aannames en waarden van die cultuur. Een vergelijkbare gedachte is terug te vinden bij Oderwald en Van der Schaaf (1999), die beschrijven hoe ervaringskennis die voortkomt uit ontregeling en kwetsbaarheid kan uitgroeien tot een bron van inzicht, betekenisgeving en wijs handelen.
En tot een verschuiving naar andere waarden, zoals echtheid, compassie en verbondenheid. Voor mensen met een psychische kwetsbaarheid blijkt dit van groot belang. De workshops vertrekken niet vanuit de norm van ‘meedoen zoals het hoort’, maar vanuit de vraag hoe je je wijs kunt verhouden tot wat er is. Polaritymanagement helpt daarbij, omdat het ruimte maakt voor beide kanten: verlangen naar ontwikkeling én erkenning van beperking, hoop én rouw, veranderen én accepteren.
Van leren naar ontwikkelen: houding als kern
Waar herstelondersteuning vaak gericht is op het aanleren van vaardigheden of het overdragen van kennis, bevindt wijsheid zich meer op het niveau van houding. Dit sluit aan bij inzichten uit de literatuur over posttraumatische groei (Linley, 2003; Linley & Joseph, 2004). Daarin wordt beschreven dat mensen na ingrijpende ervaringen niet alleen herstellen, maar ook een fundamentele verandering kunnen doormaken in hoe zij zich tot zichzelf en de wereld verhouden. Hun onderzoek laat zien dat deze zogenaamde ‘positieve overlevers’ zich kenmerken door meer zelfcompassie, emotionele regulatie en een grotere tolerantie voor onzekerheid. Deze laatste eigenschap sluit direct aan bij de eerdere omschrijving van wijsheid als onzekerheidsmanagement.
Een deelnemer verwoordde dit als volgt: “Het gebaande pad is ook de normering. Wij vallen er buiten doordat we door onze kwetsbaarheid niet een opleiding hebben gedaan of carrière hebben gemaakt. Dan word je of vertrapt of je overstijgt het.” Deze uitspraak raakt aan het onderscheid tussen negatieve en positieve overlevers: ontwrichting kan leiden tot verbittering en isolement, maar ook tot een heroriëntatie op diepere waarden en een grotere existentiële wijsheid.
De workshops stimuleren daarbij een onderzoekende houding waarin deelnemers zowel betrokken leren zijn bij hun ervaring als er met enige afstand naar leren kijken. In termen van polaritymanagement betekent dit dat zij leren bewegen tussen emotionele betrokkenheid en reflectieve afstand. Hierdoor verschuift de nadruk van het aanleren van losse technieken naar het ontwikkelen van een wijze levenshouding. Voor mensen die te maken hebben met stigmatisering en een ervaren kloof met de samenleving is dit van groot belang. De workshops bieden geen set ‘trucjes’ om weer mee te draaien, maar een oefenplek om een andere verhouding tot zichzelf, anderen en de wereld te ontwikkelen.
Conclusie: Wijsheid als kompas bij herstel
Dit artikel startte met de premisse dat herstel minder een kwestie is van leren wat te doen, en meer van ontwikkelen hoe te zijn in een onzekere wereld. Waar traditionele herstel- en participatietrajecten vaak de nadruk leggen op het aanleren van concrete vaardigheden of het herstellen van maatschappelijke functionaliteit, laat de werkwijze van Ervaringswijzer zien dat werkelijke transformatie zich op een dieper, existentieel niveau afspeelt. Het gaat om het ontwikkelen van een wijze levenshouding.
Door de integratie van theoretische wijsheidsmodellen met de praktische methodiek van polaritymanagement is een benadering ontstaan die de existentiële kennis van mensen met een psychische kwetsbaarheid niet alleen erkent, maar ook activeert. De transitie van deelnemer naar mede-onderzoeker stelt individuen in staat om uit de isolatie van het persoonlijke lijden te stappen en hun ervaringen te verbinden aan universele menselijke spanningen.
De essentie van deze aanpak laat zich samenvatten in drie kernelementen:
1. Van fixeren naar navigeren: Het leven met een psychische kwetsbaarheid of na een ontwrichtende ervaring kenmerkt zich door fundamentele onzekerheid. Polaritymanagement biedt geen statische oplossingen, maar fungeert als een dynamische heuristiek. Het leert deelnemers dat herstel niet ligt in het kiezen voor één pool (zoals rigide grenzen stellen óf jezelf volledig verliezen in aanpassing), maar in het soepel leren bewegen tussen de polen.
2. Destigmatisering door universaliteit: Door persoonlijke casuïstiek op te tillen naar algemene menselijke dilemma’s (zoals aangaan versus vermijden of zorgen voor jezelf versus zorgen voor de ander), verschuift de interne dialoog van “er is iets mis met mij” naar “ik verhoud mij tot een universele menselijke spanning”. Dit doorbreekt de internalisering van stigma en herstelt de autonomie.
3. Posttraumatische groei in de praktijk: De workshops van Ervaringswijzer fungeren als een microsamenleving — een veilige oefenplek waar ‘positief overleven’ gestalte krijgt. Deelnemers transformeren hun existentiële ontregeling tot een bron van verdieping en betekenisgeving, waarmee zij een scherper zicht ontwikkelen op de impliciete aannames van de dominante cultuur.
Uiteindelijk overstijgt deze werkwijze het domein van de individuele herstelondersteuning. In een samenleving die in toenemende mate polariseert en waarin de druk om absolute posities in te nemen groeit, biedt het vermogen om spanningen te verdragen en paradoxaal te denken een cruciale maatschappelijke meerwaarde. Polaritymanagement, zoals toegepast binnen Ervaringswijzer, is daarmee niet alleen een kompas voor persoonlijk herstel, maar ook een pleidooi voor een meer empathische, nieuwsgierige en wijze houding in een verdeelde wereld. Het leert ons trouw te blijven aan ons eigen kompas, juist wanneer de grond onder onze voeten beweegt.
Literatuur
Johnson, B. (1996). Polarity management: Identifying and managing unsolvable problems. Amherst, MA: HRD Press.
Baltes, P. B., & Staudinger, U. M. (2000). Wisdom: A metaheuristic to orchestrate mind and virtue toward excellence. American Psychologist, 55(1), 122–136.
Brugman, G. (2000). Wisdom: Source of narrative coherence and eudamonia. Delft: Eburon.
Brugman, G. (2006). Wisdom and aging. In J. Birren & K. Schaie (Eds.), Handbook of the psychology of aging (pp. 445–457). San Diego: Academic Press.
Brughmans, I. (2013). De kunst van het paradoxale leven. Tielt: Lannoo.
Brughmans, I. (2016). Paradoxaal leiderschap. Amsterdam: Boom.
Brughmans, I. (z.d.). Paradoxaal coachen. Geraadpleegd van https://paradoxaalcoachen.com/
Ervaringswijzer. (z.d.-a). Onderzoeksrapport Cliënten Kiezen met Wijsheid: onderzoek naar wijsheid en ervaringskennis bij mensen met psychische kwetsbaarheid. Geraadpleegd van https://ervaringswijzer.nl/ovr-ervaringswijzer/onderzoeksrapport-clienten-kiezen-met-wijsheid/
Ervaringswijzer. (z.d.-b). Houding belangrijker dan ervaring. Geraadpleegd van https://ervaringswijzer.nl/ovr-ervaringswijzer/houding-belangrijker-dan-ervaring/
Ervaringswijzer. (z.d.-c). Thema’s en praktijkverslagen. Geraadpleegd van https://ervaringswijzer.nl/themas/
Sternberg, R. J. (2007). Wisdom, intelligence, and creativity synthesized. Cambridge: Cambridge University Press.
Bain, K. (2021). SuperCourses: The future of teaching and learning. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Linley, P. A. (2003). Positive adaptation to trauma: Wisdom as a posttraumatic outcome. Journal of Traumatic Stress, 16(6), 601–610.
Linley, P. A., & Joseph, S. (2004). Positive change following trauma and adversity: A review. Journal of Traumatic Stress, 17(1), 11–21.
Janoff-Bulman, R. (1992). Shattered assumptions: Towards a new psychology of trauma. New York, NY: Free Press.
Lerner, M. J. (1980). The belief in a just world: A fundamental delusion. New York, NY: Plenum Press.
Taylor, S. E., & Brown, J. D. (1988). Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health. Psychological Bulletin, 103(2), 193–210.
Vervaeke, J. (2021). Awakening from the meaning crisis [YouTube-serie]. Geraadpleegd van https://www.youtube.com/
Galef, J. (2021). The scout mindset: Why some people see things clearly and others don’t. London: Atlantic Books.
Van der Schaaf, P. S., & Oderwald, A. K. (1999). Chronisch zieken over ervaringsdeskundigheid: Een empirisch onderzoek naar de opvattingen over het begrip ervaringsdeskundigheid van chronisch zieken. Afdeling Metamedica, Faculteit der Geneeskunde, Vrije Universiteit Amsterdam.